Last Update:
 
फुलोरा
आमच्या घरात नवी सून आली आहे. पदवीधर आहे. नवरा गावाशेजारच्या कारखान्यात नोकरीला आहे. आमचं एकत्र कुटुंब आहे. काही आपापल्या आवडीप्रमाणे वेगवेगळे उद्योगधंदे करतात. आमची सगळी शेती अठरा एकर आहे. चार चुलते आहेत. ते सगळे शेतीच कसतात. माझे वडील किराणा मालाचे दुकान चालवतात. त्यांच्या मदतीला माझे दोन चुलतभाऊ आहेत. त्यांनी दुकानदारीत चांगला जम बसविला आहे. आमच्या घरातील बायकाही काही ना काही काम करतात. माझी आई बांगड्याचा धंदा करते.

Friday, March 27, 2015 AT 05:15 AM (IST)

आमच्या परिसरात खासगी शाळा निघाली आहे. इमारत चांगली आहे. क्रीडांगण आहे. भरपूर शैक्षणिक साहित्य आहे. आधी या सर्व सुविधा केल्या आहेत. कोणालाही अशा शाळेत आपल्या मुलाला शिक्षण द्यावे, असंच वाटणार. खेड्यातील लोकांनाही आता कळून चुकलं आहे, आपल्या मुलांना चांगलं शिक्षण मिळालं पाहिजे. आमच्या गावात चौथीपर्यंत शाळा आहे. गाव लहान आहे तरी मुलांची संख्या जास्त आहे. गावाशेजारच्या वाडी-वस्ती वरूनही मुलं शाळेत येतात. सरकारी शाळा असूनही शाळेचा लौकिक चांगला आहे.

Thursday, March 26, 2015 AT 05:30 AM (IST)

गाव पातळीवर चांगली आरोग्यसेवा मिळाली पाहिजे. हा तर प्रत्येक नागरिकाचा हक्क आहे. जिल्हा परिषदेच्या वतीने गाव पातळीवर चांगली आरोग्य सेवा उपलब्ध करून दिली पाहिजे. पण अनेक कारणांनी हे घडत नाही. त्यामुळे गरिबांना चांगली आरोग्य सेवा मिळणे कठीण होते. खासगी आरोग्य सेवा ही गरिबांना अनेकदा परवडणारी नसते. त्यामुळे अनेकांना आपला जीव गमावावा लागला आहे. आपण आजारी पडल्यानंतरच डॉक्‍टरांकडे जाऊन आपली तपासणी करून घेतो. उपचार घेतो.

Wednesday, March 25, 2015 AT 05:45 AM (IST)

आपल्या शेतीला काहीतरी पूरक व्यवसाय असावा, असं सगळ्यांनाच वाटतं. कारण पूरक उत्पन्नामुळे आपल्या प्रपंचाचा गाडा चालू शकतो. कोणता व्यवसाय निवडावा, हा प्रश्‍न मात्र प्रत्येकाला भेडसावत असतो. याचे पहिले कारण म्हणजे एखादा व्यवसाय पडून कर्जबाजारी झालेल्याची उदाहरणे आपल्या डोळ्यांसमोर असतात. त्यामुळे आपण आयुष्यात असा धोका पत्करायचा का अशी एक शंका मनात येते. यात गैर काहीच नाही. आपली आर्थिक कुवत बघून काही तरी केले पाहिजे. चुका होणारच नाहीत असे नाही.

Tuesday, March 24, 2015 AT 05:30 AM (IST)

जादूटोण्यामुळे गावातील एका बाईचा बळी गेला. गरीब असो अगर श्रीमंत, प्रत्येकाला काही ना काही समस्या भेडसावत असतात. अशा वेळी त्यातून मार्ग काय काढावा, ही मती चालत नाही. कारण त्या समस्येचे खरे कारण काय आहे, याचा आपण कधी विचार करीत नाही. आपण विचार करायची सवयच लावून घेतलेली नाही. काही सवयी या लावून घ्याव्या लागतात. सगळ्याच गोष्टींची उकल आपण करू शकत नाही. आपल्या अनुभवाला अनेकदा त्यामुळे मर्यादा पडतात. याच परिस्थितीचा उपयोग समाजातील काही लोक घेत असतात.

Monday, March 23, 2015 AT 05:45 AM (IST)

शेतीची सगळी कामं बायकोच करून घेते. त्यामुळे मी इतर काही उद्योगधंदा करून चार पैसे मिळविण्याचा प्रयत्न करतो. माझ्या काही अडचणींविषयी बायकोशी चर्चा करतो. त्यातून तिने माझ्यातील एक उणीव सांगितली. ती मला म्हणाली, आपल्या सहकाऱ्यांनाही कामात तयार करावं लागतं. स्वतः काम करण्यापेक्षा इतरांकडून काम करवून घेणं हे कोणत्याही व्यवसायात महत्त्वाचं आहे, असाच माणूस हा व्यवसाय चालवू शकतो. व्यवसाय लहान असो अगर मोठा, त्याचं सूत्र एकच आहे.

Saturday, March 21, 2015 AT 05:15 AM (IST)

गावातील शाळेत एक नवीन गुरुजी आले आहेत. त्यांना शिक्षा म्हणून आमच्याकडे पाठविले आहे. ते कुठेही फार काळ राहत नाहीत. त्यांची त्या गावातील लोक बदली करतात. कारण ते वेळेवर येत नाहीत. शिकवतही नाहीत. तरी त्यांना खात्यातून सतत अभय मिळत गेले आहे. त्यांची राजकीय पुढाऱ्यात ऊठ-बस आहे. आमची एक आदर्श शाळा आहे. बाहेरून येणाऱ्या पाहुण्यांना शाळा भेट घडविली जाते. गाव फार मोठे नाही पण सधन आहे. सगळ्या भौतिक सुविधा गावाने करून दिल्या आहेत.

Friday, March 20, 2015 AT 05:45 AM (IST)

माझ्याकडे पाच देशी गायी आहेत. गायीचं दूधही गावातच विकलं जातं. गायीची सगळी देखभाल माजी बायकोच बघते. तिच्या बापाने एक गाय बक्षीस दिली होती. त्यापासूनच आज पाच गायी झाल्या आहेत. खोंडांना चांगलीच मागणी असते. आता लाखाच्या घरात खोंड विकले जात आहेत. माझ्याकडे तीन खोंड आहेत. माझ्या बायकोला आपल्या माहेरचा फार अभिमान आहे. गायीमुळेच आपली प्रगती होत आहे, असं तिनं मला किती वेळा तरी ऐकविलं आहे. माझं सगळं चांगलं असलं तरी अजून मला मूलबाळ नाही.

Thursday, March 19, 2015 AT 05:00 AM (IST)

आमच्याकडे एक रुढी आहे. घरातील वडीलधारे वारल्यानंतर त्यांची आठवण म्हणून काही तरी सोडून द्यायचे. माझ्या दोन्ही भावांनी वडील वारल्यावर चहा पिण्याचे सोडून दिले पण त्यांनी दूध अगर कॉफीचा पर्याय तयार ठेवला. मला कोणी तू काय सोडणार आहेस, असे विचारले नाही. मला कोणतेही व्यसन नाही. एक मात्र खरे आहे. कोठे पाहुण्याकडे गेलो तर त्यांनी चहा दिला तर मी नकार देत नाही. कारण त्यांच्याकडे आपण पहिल्यांदाच जात असतो. सरकारी कामामुळे मला अनेक ठिकाणी जावे लागते.

Wednesday, March 18, 2015 AT 05:30 AM (IST)

गावची लोकसंख्या दोन हजारांच्या आसपास आहे. वस्ती प्रामुख्याने आदिवासी जमातीची आहे. या गावचा एक कर्मचारी माझ्या परिचयाचा आहे. तोही माझ्या बरोबरच निवृत्त होणार आहे. दोघेही एकाच वेळी नोकरीला लागलो. ज्याचा सुरवातीला संबंध आलेला असतो, त्यांच्याविषयी आपुलकी असते. मी खात्याच्या परीक्षा देऊन वरच्या पदावर लवकरच गेलो. माझा सहकारी मात्र ज्या पदावर लागला त्याच पदावरून आता सेवानिवृत्त होत आहे. मी पूर्वी सवयीप्रमाणे त्याला जेवायला बोलवत असे.

Tuesday, March 17, 2015 AT 05:30 AM (IST)

मूळ गावाशी माझा फार संबंध राहिला नाही. शिक्षण व नोकरीमुळे सगळं आयुष्य हे बाहेरच गेलं आहे. आमच्या गावी आता माझं काहीच नाही. थोडी वडिलोपार्जित शेती होती ती भावांनी परस्परच आपल्या नावावर करून घेतली आहे. भावांशीही माझा फारसा संबंध नाही, त्यामुळे गेल्या बऱ्याच वर्षांत गाठी-भेटीही झालेल्या नाहीत. ज्याच्याकडून काही मिळण्याची शक्‍यता दिसत नाही, त्याच्याशी लोक संपर्कही ठेवत नाहीत, त्यामुळे गावातील कोणीही माझ्याशी फारसा संपर्क ठेवत नाही.

Monday, March 16, 2015 AT 05:30 AM (IST)

आमच्या गावात प्रत्येक घरागणिक एक वृद्ध आहे. अलीकडे आयुर्मानही वाढलं आहे. औषधं उपचाराची सोय झाली आहे. पूर्वी रोगांची साथ येत होती. बघता-बघता माणसं मरत होती. यात तरुण, वृद्ध हा अपवाद नव्हता. ज्याला रोग होईल तो मरत होता. इतकी माणसं मरत होती की त्यामुळे मरणाचे दुःख तर किती करणार, दुःख करायलाही थोडं तरी सुख असावं लागतं. सुख लाभावं अशी परिस्थिती नव्हती. हा काळ आता कालबाह्य झाला आहे. असाध्य असणारे रोगही आता साध्य झाले आहे.

Saturday, March 14, 2015 AT 05:30 AM (IST)

मला तंबाखूचं व्यसन आहे. जसं कळू लागलं तसं तंबाखू खातो आहे. आमच्याकडे पूर्वी तंबाखूची मोठी लागवड होत होती. पैशाचं हे एकमेव पीक होतं. तंबाखूला मागणीही चांगली होती. उसाचं पीक आल्यानंतर तंबाखूचं पीक मागे पडलं. आमच्याकडे बायकाही तंबाखू खातात. शेतात काम करताना विश्रांती घेण्यासाठी तंबाखू आम्ही खात आलो. त्यामुळे एक प्रकारची गुंगीही येते. त्या नशेत काम करतो. आपला मुलगा तंबाखू खातो आहे, म्हणजे तो फार बिघडला आहे, असं कोणी मानतच नाही.

Friday, March 13, 2015 AT 05:15 AM (IST)

उसाला पाणी सोडून बांधावर मी पुस्तक वाचीत बसलो होतो. आपल्याला ज्या वेळी वेळ मिळतो, त्या वेळी काहीतरी नवं वाचत जावं, अशी माझी धारणा आहे. जे वाचतो, त्यातील सगळंच उपयोगी असतं असं नाही. अलीकडे वाचनातून माझा असा एक अनुभव आहे, की छापलेलं बराच भाग हा टाकावू असतो. तर काही पुस्तकं आपली दिशाभूल करणारी असतात. त्यांचा हेतू वेगळा असतो. त्यामुळे सगळेच ग्रंथ हे आपले गुरू होऊ शकत नाहीत. गुरू होण्यासाठी काही गुण असावे लागतात.

Thursday, March 12, 2015 AT 05:00 AM (IST)

माझा लहान व्यवसाय आहे. आमच्या कुटुंबात पूर्वी कोणीच व्यवसाय केला नव्हता. व्यवसायाची कोणतीच परंपरा नव्हती. शेती हाच आमचा पिढीजात व्यवसाय आहे. शेतीला आम्ही कधीच व्यवसाय मानलं नाही. अलीकडे काहींनी शेतीला व्यावसायिक स्वरूप दिलं आहे. एक मात्र खरं आहे, कोणत्याही गोष्टीला व्यावसायिक स्वरूप दिल्याखेरीज प्रगती होत नाही. व्यापारी पद्धतीने शेती कशी करावी, हा विचारही आमच्या कोणत्याच पिढीने केला नाही. त्याचे काही तोटेही झाले आहेत.

Wednesday, March 11, 2015 AT 05:00 AM (IST)

माझी पाच एकर शेती एका ठिकाणी आहे. धरणाचं पाणी येणार आहे. कधी येणार हे काही सांगता येत नाही. वडलांची इच्छा विहीर खोदावी अशी होती. पाणी दाखविणाऱ्यांनी पाणी लागणार नाही, असं सांगितल्याने त्यांनी विहीर खोदण्याचा विचार सोडून दिला. पण त्यांना नेहमी वाटत होतं की, आपल्या शेतात आपण विहीर खोदली पाहिजे. मला ते कधी-कधी म्हणायचे, विहीर खोदली तर पाणी लागेल का? मी त्या वेळी लहान होतो. मला त्यातलं काही कळायचं नाही.

Tuesday, March 10, 2015 AT 05:15 AM (IST)

मला एकुलता एक मुलगा आहे. अलीकडेच सरकारी नोकरी मिळाली आहे. माझी दहा एकर शेती आहे. भावाची दहा एकर शेतीही मीच कसतो. अजून चाळिशीही उलटली नाही. मी पदवीधर झाल्यावर काही वर्षे कंपनीत नोकरी केली. कंपनी मंदीमध्ये बंद पडली. मी नोकरी सांभाळून शेतीची सगळी कामं करून घेत होतो. त्या कामात मला बायकोची चांगली मदत झाली. लहान भाऊ नोकरीनिमित्ताने बाहेरगावी असतो. वडिलांनी खातेफोड केली होती. त्याची शेती मीच कसतो. त्याने लग्न न करण्याचा निर्णय घेतला आहे.

Monday, March 09, 2015 AT 05:30 AM (IST)

तालुक्‍याच्या ठिकाणी काही कामानिमित्ताने येणं- जाणं होतं. मी कायद्याची पदवी घेतली आहे. वकिली व्यवसाय केला नाही तरी आपण जे शिकतो त्याचा उपयोग होतो. एका कंपनीत मला कायदा सल्लागार म्हणून नोकरी मिळाली. पगार चांगला होता. वकिली व्यवसायात नाव कमवावं लागतं. वकिलीत नाव कमविलेले काही वकील होते. ते काही फार हुशार नव्हते पण त्यांनी व्यवसायात चांगला जम बसविला होता. त्यांनी मला एकच सल्ला दिला, तुम्ही स्वतःला ओळखा. आपण काय करू शकतो याचा प्रथम अंदाज घ्या.

Friday, March 06, 2015 AT 05:45 AM (IST)

आमच्या भावकीत कोणतंही कार्य असेल तर माझा सल्ला घेतात. आमची आर्थिक परिस्थिती चांगली आहे. आम्ही सहा भाऊ एकत्र आहोत. शेतीबरोबरच इतर उद्योगधंदेही आम्ही करतो. आमची मुलं आता गावाबाहेर जाऊन उद्योगधंदे करीत आहेत. आमचे वडील केवळ शेतीवरच अवलंबून होते. आम्ही काळाची पाऊले ओळखून इतर कामातही प्रगती केली. वडिलांनी गावातील एकाची 18 एकर शेती भागाने कसायला घेतली होती. पुढे त्यांनी सगळी शेती आम्हालाच विकत दिली. बाजरभावाप्रमाणे आम्ही पैसे दिले.

Thursday, March 05, 2015 AT 05:30 AM (IST)

आमच्या घरात एकच चर्चा सुरू आहे. मला मुलगी होणार की मुलगा? मी एकुलता आहे. माझी आई जेव्हा गरोदर होती त्या वेळी तिच्या सासूने तिला बजावलं होतं, जर मुलगी झाली तर माहेरहून सासरी येऊ नकोस. माझी आई गरीब कुटुंबातील होती. गरीब कुटुंबातील असली तरी तिच्यासारखी देखणी मुलगी आमच्या पंचक्रोशीत नव्हती.

Wednesday, March 04, 2015 AT 05:15 AM (IST)

सालाबादप्रमाणं यात्रा भरणार आहे. आमच्या परिसरात ही यात्रा प्रसिद्ध आहे. यात्रेत भाकनूक असते. भाकनूक म्हणजे एकाच्या अंगात येते. तो विचारलेल्या प्रश्‍नांची उत्तरे देतो. भविष्य सांगतो. खूप पूर्वीपासून ही प्रथा आहे. ही भाकनूक ऐकण्यासाठी बाहेरगावातून मोठी गर्दी जमते. लोकांची यावर श्रद्धा आहे. जी भाकनूक सांगितली जाते, तसेच घडते असं सगळ्यांना वाटते. कोणी अजूनपर्यंत विरोध केलेला नाही.

Tuesday, March 03, 2015 AT 05:45 AM (IST)

गावाबाहेर काहीही घडलं की गावात पडसाद उमटतात. गावाबाहेर अनेक चांगल्या गोष्टी घडत असतात. का कोणास ठाऊक चांगल्याचे अनुकरण आपण फारसं करीत नाही. चांगलं आणि वाईट यातील फरक त्यासाठी कळावा लागतो. चांगल्याचे अनुकरण केलं तर आपला फायदा आहे. फायदा हा काही केवळ एकट्याचाही नाही. सगळ्या गावाचा आहे. आपल्या गावाचे काही सार्वजनिक प्रश्‍न आहेत. हे प्रश्‍न कोणा एकाचे नसून सगळ्या गावाचे असतात. त्याला आपण सार्वजनिक प्रश्‍न म्हणतो.

Monday, March 02, 2015 AT 04:30 AM (IST)

आम्ही सहा भाऊ आहोत. एकच बहीण आहे. बहीण सर्वांत लहान आहे. नुकतेच तिचे लग्न झाले आहे. आमची वीस एकर शेती आहे. आम्ही सगळे भाऊ शिकून नोकरी आणि उद्योग-व्यवसायासाठी गावाबाहेर असतो. वडिलांना अलीकडे एक अपघात झाला, त्यामुळे शेतीकडे त्यांना पूर्वीसारखे लक्षही देता येत नाही. शेती बागायती आहे. आम्हा भावांपैकी कोणीच शेतीकडे लक्ष देऊ शकत नाही. बाहेर आमची मिळकत चांगली आहे. शेती कोणाला तरी भागाने लावावी, असा विचार आम्ही भावांनी केला आहे.

Saturday, February 28, 2015 AT 05:00 AM (IST)

बिबट्या दिवसाढवळ्या गावात आला. गावातील लोक घाबरून गेले. एक मेंढीची शिकार करून त्याने पलायन केले. हे गावातील लोकांनी बघितलं. पूर्वी एकदा तो आला होता. त्यामुळे लोकांनाही आता ठाऊक झालं आहे. बिबट्या आल्यावर सरपंच वन खात्याला लगेच कळवतात. आता ते सोपे आहे. त्याचा बंदोबस्त वन खात्याचे लोक करतात. त्यांचे ते कामच आहे. अधूनमधून असं आता घडणारच आहे. बिबट्याला खाण्यासाठी जंगलात अन्न मिळालं नाही, तर तो गावात अन्नाचा शोध घेण्यासाठी येणार आहे.

Friday, February 27, 2015 AT 05:00 AM (IST)

पूर्वीपेक्षा जन्मदर कमी झाला आहे. शहराप्रमाणे गावातही आता जागृती झाली आहे. लग्नाचं वयही वाढत आहे. शिक्षणाचाही हा परिणाम आहे. बागायती गाव असल्याने मजुरी करण्यासाठी काही मजूर बाहेरून आले आहेत. त्यांना आता रोजगारही बऱ्यापैकी मिळतो. मूळ गावचे लोक आता कष्टाचं काम करायला धजत नाहीत. पूर्वी शेतकरी कुटुंबातील प्रत्येक जण शेतात कष्ट करीत होता. जो कष्ट करीत नाही त्याला गावात प्रतिष्ठा नव्हती. अलीकडे बदल घडला आहे. हातचलाखी करून काहींनी कमाई केली आहे.

Thursday, February 26, 2015 AT 05:45 AM (IST)

आमचं गाव आहे येथे शहर होणार आहे, गावची सगळी जमीन शहरासाठी विकली जाणार आहे. यासाठी सगळीकडे होतो तसा विरोधही सुरू आहे. हा विरोध फार काळ टिकेल, असं चित्र नाही. आज गावातील जे चार दोन मोठे शेतकरी सोडले, की बाकीचे पाच-सहा एकराच्याही आत आहेत. मोठ्या शेतकऱ्यांनी तडजोड केली आहे. त्यांना मोठा लाभ होणार असणार. गावातील मोठ्यांनी जर पुढाकार घेतला नाही, तर लहान शेतकरी किती काळ लढणार आहेत. ज्यांना हे गाव शहर करायचं आहे ते मोठेच भांडवलदार आहेत.

Wednesday, February 25, 2015 AT 05:15 AM (IST)

शेतात गडी कामाला गेले होते. बायकोही गेली होती. माझं चावडीत थोडं काम होतं. तलाठ्याने बोलावलं होतं. पूर्वीच्या तलाठ्याने सात-बारावर काही चुकीची नोंद केली होती. तो तलाठी माझ्या मोठ्या भावाच्या मर्जीतील होता. आपण आपल्या कागदपत्रावर काही चुकीच्या नोंदी केल्या आहेत का, हे बघितलं पाहिजे. हे नजरचुकीने होत नाही. काही गोष्टी जाणूनबुजून केल्या जातात. आईच्या नावार दोन एकर शेती आहे. आई माझ्याकडेच असते. ज्यांच्याकडे आई राहते, त्यांच्याकडेच दोन एकर शेती असणार.

Tuesday, February 24, 2015 AT 05:15 AM (IST)

आम्ही तिघे भाऊ आहोत. आमची तीस एकर शेती आहे. वडील हयात असतानाच त्यांनी खातेफोड केली आहे. माझी जमीन रस्त्याला लागून आहे. माझ्या शेतातूनच दोघाही भावांना आपल्या शेतात जावं लागतं. आम्ही त्यासाठी रस्ता सोडला आहे. एक तर हा रस्ता आम्हा दोघा भावांसाठी आहे. पण त्याचा वापर इतर शेतकरी करतात. त्यामुळे हा रस्ता आता सार्वजनिक रस्ताच झाला आहे. आम्हा तिघा भावांत काही वाद नाही. शेजारी मात्र आमच्या शेतातील पिकांची नासाडी करतात.

Monday, February 23, 2015 AT 05:45 AM (IST)

माझं लग्न होऊन वर्ष झालं आहे. बायको लग्नानंतर काही तरी तक्रार करून माहेरी गेली. तिची काय तक्रार आहे, हेही मला कळलं नाही. माझी काय चूक आहे, हे तर मला समजलं पाहिजे. माझ्याशी तिचे लग्न बळजबरीनं झाले आहे. असं मला माझ्या वडलाकडून कळलं. वडील मला असंही म्हणाले की, अशी लग्ने अनेकांची होतात. शेवटी लग्न झाल्यावर सगळं विसरून वाटचाल करावी लागते. रितीरिवाजाप्रमाणेच माझं लग्न झालं आहे. मुलीच्या वडलांची इच्छा मात्र माझ्याशी लग्न व्हावं अशी होती.

Saturday, February 21, 2015 AT 05:30 AM (IST)

पदवीधर झालो. दहावी झाल्यावर दिशा निश्‍चित केली होती. आयुष्याला दिशा असावी. असं मला सुचलेलं नाही. हे मी वाचलं होतं. वाचनामुळे मला हा फायदा झाला. मी जर वाचन केले नसतं तर मला हे सुचलंही नसतं. कारण माझ्या परिसरात असा कोणी विचार करीत नाही. तसे इथं कोणी मार्गदर्शकही नाहीत. जेथे कोणी मार्गदर्शक नसतात, तेथे ग्रंथ मार्ग दाखवू शकतात. ग्रंथ हे गुरू बनू शकतात. ग्रंथरूपी गुरू मला हे कळलं, की आपल्या आयुष्याला दिशा असावी.

Friday, February 20, 2015 AT 05:30 AM (IST)

एकत्र कुटुंब आता कमी होत आहेत. जो तो आपल्यापुरता विचार करीत आहे. कारण जे सोयीचं आहे ते आपण स्वीकारतो. त्यात आपल्याला गैरही वाटत नाही. माणूस किती सामर्थ्यवान असला तरी त्याला दुसऱ्याची गरज वाटते. ती आपण गरजेप्रमाणे विकत घेऊ, असं वाटत आहे. तसं घडतही आहे आणि ते पटतही आहे. गावात बरेच लोक पूर्वी शेतमजुरी करीत. त्यातून काहींनी थोडी मिळकत केली आहे. काहींची मुलं शिक्षण घेऊन मोठ्या पदावरही पोचली आहेत. जे मोठ्या पदावर गेले ते गावाकडे येत नाहीत.

Thursday, February 19, 2015 AT 05:45 AM (IST)

 
 
About Us | Contact Us | Ad Rate Card | RSS
© Copyrights Agrowon.com - All rights reserved.
of
Powered By: